Column | D'r connaisseur

Inne Mesjtreechse vrunk va mich profileert zich d'r letste tied es connaisseur va wien. Vreuger dronk d'r koempel geweun beer, mè seër 't letste joar is dat wied ónger zie nivo. Heë orakelt noe d'r godganse daag uëver 't prettige boekètsje en de zeute aofdronk vaan dee fijne koot de Vontoe. Want dao preufste de zon in.

Gónt vier oet eëte, dan hat heë alling nog mè interesse vuur de wienkaat. Oi oi oi, loer ins: ze höbbe hij 'ne Fleurie oet 1995. Dat is e lekker wijnsje! Dat pak iech miech. En hij: 'ne sjieke sjattoo oet de Bordo, oet 1985!

Zetste 'm e glaas wien vuur, dan zit heë ieësj vief minute mit zieng naas in 't glaas. Op zie gezich kómme dan riezige rumpele. En 't ieësjte sjlüksjke dat heë noa binne lieët lope, verhoes óp zie mins tieën kier va mónkhook noa mónkhook vuurdat 't endlich doa kunt woeë 't heemhuurt.

En umdat d'r wien die ich han ummer oet de minder kusjpielige regione van d'r supermaat bei mich um d'r ek kunt, loert heë bei dat ganse proces ummer gans bedinkelich. 'Ah', zeët heë dan mit e gezich woeë de compassie van aaf lup, 'de höbs weer zoen Sjileens flèske in hoes gehaold, hè? Mapa Valley, iech preuf dat direk'. En deë 'í' in direk, sjprik heë dan onhuërbaar zach oet.

Um zieng leefde vuur 't vóch wetesjappelig te kónne óngerbouwe, hat heë zich ing imponerende zamlóng wienbeuker i hoes gehoald. Op jieëker bladzei sjtónt doa groeëte bilder va zaftige droeve mit tekste à la 'op de ranke flanken van de Côte de la Doctrine rijpen stevige, harde rode druiven in de zon'. Erotisering van de droef ving ich dat. Porno vuur wienleefhöbbers.

Um d'r vrunk ins richtig te teste houw ich letste week d'r wien oet ing flesj Mapa Valley in ing (leëg) flesj Château Pavie gedoa. 'Hm,' zag heë wie heë 't ieësjte sjlüksjke gans vuurzichtig preufde, 'de gees veuroet, dao kinne die zwoer koppijn-Sjilene vaan diech dus ech neet tege op'.

Ich, quasie nonchalant: 'Hei preufste de zón in, wah?'
Heë, in anger sfere: 'Hij preufste de Franse zon in.'
Ich: 'Dan drink nog mè ins good, want ich mót dich sjtrak get gans bezóngesj vertelle uëver die Franse zón van dich.'

Heë kós d'r neet mit lache.

Leës wier / Lees verder

Vör drei wäke good wäer | Dautzenbergs pennevrucht

Hoe klonk het Limburgs in de negentiende eeuw? Goede vraag, maar moeilijk te beantwoorden. Bij gebrek aan geluidsopnames zullen we het moeten doen met de schaarse teksten die we uit die tijd hebben. Dat is voor een stad als Maastricht geen al te groot probleem, in de enige echte stad van enige omvang die Limburg lange tijd telde, wordt al sinds het einde van de achttiende eeuw geschreven in het plaatselijke dialect. Voor een voormalig boerendorp als Heerlen is dat een ander verhaal. Een van de oudst bekende dialectteksten uit het dorp stamt uit het midden van de negentiende eeuw. De in Brussel wonende Johan Michiel Dautzenberg was de auteur en de tekst is opgenomen in het uit 1882 stammende verzamelwerk Van de Schelde tot de Weichsel van de gebr. Leopold.

'Dautzenberg,' hoort meneer Mazjerang u denken, 'waar ken ik die naam van?' In de rijk gevulde boekenkast van de familie Mazjerang (online kunt u het hier en hier lezen) staat een artikel van Heerlenaar Hub Dohmen uit 1958, waarin de man en zijn tekst centraal staan.

"Eene groote dichter word ik nimmer", schreef Dautzenberg ooit over zijn poëtische pennevruchten, en wie zijn door de romantiek vergiftigd en in barok Nederlands geschreven werk leest kan hem daarin moeilijk ongelijk geven. De smaak van 2000-zoveel is een andere. Lees maar even mee uit de bundel Gedichten uit 1850:

De Lente

De vlietekens kabbelen
Zachtjens omlaag.
De vogelen babbelen
Luid in de haag.
En zoelere winden
Heraêmen in 't veld,
Waar 't lover der linden
Zyn knoppen ontzwelt.

In de bundel hield Dautzenberg ook een meer dan warm pleidooi voor het gebruik van het persoonlijk voornaamwoord du in plaats van gij. Hij voerde een heuse Limburgse lobby om het Brabantse gij uit de standaardtaal van toen te wippen. "Du, dy en dyn zijn niet dood. Zij leven in den mond van duizenden onzer landgenoten; zy leven in de schriften onzer voorvaderen."

Hij schreef zelfs een gedicht over, getiteld (hoe kan het ook anders) Du.

Ik hecht aan 't du de grootste waarde
Ik hoorde het van myn kindscheid af
Du is der liefde liefste teken,
Du is de perel uit haar kroon.
Du lieve vrind!
Du aardig kind!
Is dat niet wonder zoet en schoon?

Het woordje redde het niet. Schrale troost voor Dautzenberg: gij legde het later toch af, tegen jij.

Dautzenberg was in 1808 geboren in Heerlen en viel volgens Dohmen 'reeds jong op door zijn schranderheid en ijver'. Na een reeks omzwervingen werd hij onderwijzer, eerst in Heerlen, maar later ook in Maastricht en Doornik. België en Nederland waren toen nog één. Na de Belgische revolutie bleef hij in België hangen, ontmoette Melanie, trouwde, en werd ambtenaar bij de Compagnie Générale. Hij zou dat werk tot zijn dood in 1859 blijven doen.

De jonge Heerlenaar ontpopte zich in het snel verfransende Belgische koninkrijk als voorvechter voor het Nederlands. Ondertussen bleef de dichter terugverlangen naar zijn dorp, dat negen jaar na de Belgische opstand, in 1839, opnieuw Nederlands was geworden. Heerlen was nooit uit zijn gedachten. "Want zing ik, 't geldt mijn dorpjen immer."

Neen nimmer kan ik 't dorp vergeten
Waar 'k zalig was als kind
Waaraan erinrings rozenketen
Met knop en doorn my bindt

Voor zover bekend schreef Dautzenberg één keer in zijn moedertaal, en het is geen gezwollen romantisch vers dat in de verzameling van de gebroeders Leopold is opgenomen, maar wat we vandaag de dag een short story zouden noemen over een man uit het "Gülkerlank", het land van Jülich, die na een harde winter naar de apotheker wordt gestuurd om 'voor drie weken goed weer' te halen.

Hij krijgt het mee, in een keurig doosje, maar de apotheker drukt hem op het hart die doos niet open te maken voor hij thuis is, omdat het goede weer anders ontsnapt. "Dóch se maar nét oape, angest vluücht het schön wäer wech, dat ich nét mée äs émoal in 't joar ka maake." Hoe dat afloopt, raadt u al.

"Do is gene bätre veldwächter äs Jupp der boa, en döe so op s'ne deenst past; maar ee dinge kóst ä nét loate, dat jüst nét dertóu pasde. Drömm brende 'n 'm ooch süver de doos en de häng."

In moderne spelling (dat is dus iets anders dan het Heerlens van nu) klinkt die aanwijzing dat het elk moment vreselijk mis kan gaan met Joep de Bode ongeveer zo:

"Doa is ginne betere veldwechter es d'r Joep d'r boa, in' deë zo op z'ne deenst past; maar ee dinge kóst-e neet loate, dat juust neer d'rtou pasde. Doarum brende-n 'm óch zuver de doos in de heng."

De oorspronkelijke spelling is in een mengeling van Nederlands en Duits. Wie de tekst leest, ziet dat Dautzenberg worstelde met de manier waarop hij zijn dialect op schrift moest stellen. Dat maakt het ook erg lastig om goed te interpreteren welke klanken hij met welke letters precies op het oog had.

Er komen ook veel Duits aandoende zinswendingen en woorden in voor die in het moderne Heerlens zo goed als verdwenen zijn, zoals 'wat v'r ene schreck' ('wat een schok'), 'der boa wäed ängstlich' ('de bode wordt bang'), 'omsös' ('voor niets') en 'gewönliche luuj' ('normale mensen').

Die Duitse invloed is niet zo vreemd: in de negentiende eeuw was het Duits de kerktaal in zijn geboortedorp. De complete catechismus werd er bij de jeugd in het Duits ingehamerd. En net als het Nederlands nu beïnvloedde het Duits toen het dialect.

Dautzenberg sprak, zoals de meeste Heerlenaren in die tijd, goed Duits. Eenmaal in Brussel neergestreken, zag hij zichzelf vooral als Vlaming, en zijn Heerlense dialect als een Vlaams dialect. Zoals blijkt uit zijn Duitstalige gedicht Deutsch und Vlämisch:

Das Vlämisch mir die Mutter sang,
Und mich als Kind beglückt',
Das weiss ich, und ihr Seelenklang,
Noch heute mich entzückt

Een korte biografie lezen over J.M. Dautzenberg kan hier.

Leës wier / Lees verder

Wie is de mol? | De talpa europaea is zoek

Geen kwaad woord over het Heerlens woordenboek dat in 2000 uitkwam. Meneer Mazjerang heeft er veel plezier van. Maar als er ooit een tweede druk komt, valt te hopen dat het een herziene druk wordt. Niet zozeer omdat er dan een streep gezet kan worden door neologismen (een duur woord voor verzinsels) zoals surfbret (nooit gehoord aan de oevers van de Weltervijver) of woadbook (ooit een boek voor één woord gezien?), maar omdat er dan eindelijk een plaatsje kan worden ingeruimd voor de slechtziende kwelgeest die de tuin van Meneer Mazjerang al weken verandert in een groen veld vol afzichtelijke bruine hopen zand.

Wie ooit op mollenjacht is geweest, weet hoe moeilijk de talpa europaea is te vangen. Dat geldt ook voor het Heerlens woordenboek. Daarin zult u het loeder niet vinden. De hoop die hij veroorzaakt, staan er wel in: d'r moothuëvel, maar van het beestje zelf geen spoor. Dat een oude mijnstad de mol negeert, dat kan natuurlijk niet. Het meer dan honderd jaar oude woordenboek van dominee Jongeneel biedt de helpende hand. Achter het woord mootheúevel staat: 1. molshoop; 2. mol. Het zoogdiertje heeft dezelfde naam als zijn hoop. Waarom dat dan niet in het nieuwe woordenboek staat? Misschien dachten de makers dat het niet kon kloppen.

Toch klopt het. Dat bevestigen niet alleen de stokoude Heerlenaren die Meneer Mazjerang om raad vroeg, het wordt ook uitvoerig onderbouwd door de (in Kerkrade geboren) dialectoloog Winand Roukens (1896-1974) in zijn proefschrift Wort- und Sachgeographie in Niederländisch Limburg und den benachbarten Gebieten uit 1937. Het kaartje (klikken voor leesbare letters) uit dat boek is de samenvatting van wat hij vertelt.

Roukens: "Im äussersten Südosten treten bis auf einige Ausnahmen im Eupener Land ausschliesslich mootheuvel (z.B. Rimburg, Noorbeek), -huvel (Niswijlre, Gronsveld), -duvel (Kerkrade, Vijlen, Vaals) Formen auf. Die Nord- und Westgrenze wird von den Ortschaften Waubach, Nuth, Puth-Schinnen, Beek, Stein, Boorsheim, Op-Grimbi, Rosmeer, Gronsveld, Eisden gebildet. Dieser Typus schliesst sich an die molthüvel-Gruppe des Gebietes Aachen-Jülich im Osten an"

De dubbele benaming voor mol en heuvel is volgens Roukens in dat hele gebied de regel, op enkele uitzonderingen na. Gulpen heeft maotheëvel, maar maotheuvelehaop. Eijsden heeft moutheuvel en moutheuvelshaop. Dan wordt het interessant: een medewerker aan de dialectenquête uit Schaesberg vulde achter het woord molshoop eerst een vraagteken in, later schreef hij alsnog het woord moothuvel op. Roukens: "Speziell aus diesem letzen Beispielen geht deutlich hervor, wie stark man im Zweifel ist, wenn beide Sachen neben einander benannt werden müssen."

De twijfel moet ook dominee Jongeneel hebben bevangen, die niet 'mol' als eerste betekenis noemt van mootheúevel, maar 'molshoop'. Alsof hij de maker van de hoop er later pas aan toevoegde. Wie niet aarzelde, was Akenaar Ludwig Roverhagen (1830-1912), die in zijn Wörterbuch der Aachener Mundart uit 1912 bij het lemma Mo'thövel trefzeker noteerde: 1. Maulwurf 2. Maulwurfshaufen. De makers van het 88 jaar later uitgegeven Heëlesj Woadbook lieten het dier stiekem verdwijnen. Het is hoog tijd voor eerherstel.

Leës wier / Lees verder

Dialec-verbasterong | Plat oet 1928

Ezoeë kalle de lüj 't hütsedaags neet mieë. Heëlesj plat, wie 't i 1928 gesjrieëve is durch d'r Mercator Dialecticus, d'r Latiense nom de plume va d'r Edmond Kaufmann (1873-1934) oet Heële. D'r sjterke Dütsje ivlood, die doew in 't Heëlesj plat nog good te hure woar, is i zie verhoal óch dudeleg trük te vinge. 't Tiedsjrif va d'r dialekverein Veldeke hat i de ieësjte joare regelmieësig vertelsels en artikele op Heëlesj plat gepubliceerd.

Oet Heële zint oet de periode 1800-1940 neet vöal dialecttekste bekank. I 1884 versjeen ing woadlies va 't Heëlesj, gemaak durch d'r Heëlesje dominee J. Jongeneel (1831-1887), Dorpsspraak van Heerle. I 1878 sjreef d'r Heëlesje gemindesikkertaris Jos Kaufmann óch al inne Hälisch-Hollänsche Dictionair, die evvel noeëts oetgegeëve gewoeëde is.

In 't taalkundige book Van de Schelde tot de Weichsel oet 1882 va J. Leopold & L. Leopold sjtónt vertelsels va d'r Limburgse sjriever Johan Michiel Dautzenberg (1808-1869), Vör dréi wäke good wäer (i Dütsje sjpelling, oet circa 1860) en va d'r gemindesikkertaris Jos Kaufmann, Op Joest van Vondel.

Jongeneel publiceerde i zie book ing Heëlisje vertaling va De geliekenis van d'r verloare zoeën, óch i Dütsje sjpelling. D'r Mathieu Kessels (1858-1932) sjreef i 1883 Der Koehp va Hehle, ee Hehlesj Vertelsel.
Eugène Vreuls (1868-1940), tsoem sjloes, sjreef vuur d'r Twieëde Weltkreeg in ing regionale gezet sjtuksjkes i Heëlesj dialek, die i de tachtiger joare van 't 20e joarhóndert obbenüts zint oetgegeëve in 't book Kulleréj, Heëlesje sjetse.

D'r Mercator Dialecticus sjreef i 1928: "Ze begröse mich mit dag Meneer M, inplaatsch va dag Heer M. En ze vertelle mich dat ze vöel knikkers gewônne hand, inplaatsch va huve. Op mieng vraoëg of ze gewônne waoëre mit schtoekke of mit scheete, - dooëôp wôste de mieëste kinger mich gee-n-antwaoëd te gèëve: et ee wie et angert waoë bej hön knikkere."

"En zoeë zôw 'ch de lies nog mit etliche verhollendschde wöëd kônne aavölle, woeëvan me t'r ooch wal va groeëte lüj huët. Ich-zelf - es ouwe-Hèëlesche, déë noeëts va modders-klutedrek gewéë bin en Abram gezieë han - betrap mich, - trappeer mich, wil 'ch zage, - neet zelde - deks genôg, zaan 'ch, ôp dergelieke foute, - op zoeën flatere, bedoel 'ch, - meen 'ch, wil ich zage!."

't Ganse artikel kanste hei (avank), hei (pagina 2) en hei ('t letste sjtuksjke)leëze.

Leës wier / Lees verder